Od bazarów do Galaty

Zacznij przy linii tramwajowej w Çemberlitaş, przy Divanyolu Caddesi, osi starego miasta. Pod asfaltem biegnie Mese, uroczysta aleja Konstantynopola, niegdyś obstawiona kolumnadami pełnymi sklepów; Osmanowie przemianowali ją na Divanyolu, drogę do Divanu, bo dostojnicy jechali nią na posiedzenia rady w Topkapı. Tam, gdzie stoisz, było okrągłe forum z dwiema monumentalnymi bramami i pierwszym w mieście gmachem senatu. Zostało po nim niewielki brukowany plac między torami a witrynami, a spacer prowadzi stąd przez bazary do wody. Przystanku nie sposób pomylić: wysoki trzon z ciemnofioletowego kamienia, spięty żelaznymi obręczami, wznosi się obok peronu tramwajowego.

Przejdź przez mały plac; łaźnia dzieli go z kolumną. Tramwaje przesuwają się obok peronu co kilka minut, a żelazne obręcze na kamieniu nad tobą dały dzielnicy nazwę: Çemberlitaş, kamień w obręczach. Ten róg Divanyolu należał do jednej rodziny. Kompleks Köprülü obok, medresa i mauzoleum, powstał na początku lat 60. XVII wieku dla wielkiego wezyra Köprülü Mehmeda Paszy, który zmarł w 1661 roku i leży w mauzoleum; jego syn Fâzıl Ahmed, wielki wezyr po nim, dobudował obok bibliotekę, pierwszy wolnostojący budynek biblioteki w Stambule, i został pochowany przy ojcu. Hammam to niski kamienny budynek z płaskimi kopułami obok kolumny, z nazwą nad drzwiami.

Vezirhanı Caddesi opada od ulicy tramwajowej w stronę bazaru, kilka minut sklepów z butami i złotników. Nazwano ją od Vezir Han przy niej, karawanseraju, który rodzina Köprülü dobudowała do kompleksu za Fâzıla Ahmeda Paszy: zajazdu z dziedzińcem, w którym kupcy spali nad swoim towarem, a dziś wynajmowanego na warsztaty. Ten stok jest handlowym skrajem miasta od czasów, gdy za tobą stało forum. Kończy się przy otoczonym murem dziedzińcu; nad nim jedna szeroka kopuła i dwa smukłe minarety, a tuż za meczetem bogato zdobiona kamienna brama, wejście na Wielki Bazar.

Przez bramę — i niebo ustępuje miejsca malowanym sklepieniom. Światło robi się ciepłe jak od lampy, powietrze pachnie skórą i pastą do mosiądzu, a hałas miasta cichnie do pomruku targowania. Kalpakçılarbaşı Caddesi to ulica jubilerów, główna arteria bazaru: okno za oknem, złote łańcuszki pod jasnymi żarówkami; jej nazwa przypomina wytwórców kalpaków, futrzanych czapek, którzy dawniej pracowali wzdłuż niej. Każdy pasaż nosi tu nazwę rzemiosła, a Takkeciler Sokağı, gdzie się zatrzymasz, należał do sprzedawców czapeczek. Jesteś na miejscu, gdy uliczka biegnie wzdłuż pustego kamiennego muru z łukową bramą.

Wzdłuż Yağlıkçılar Sokağı, potem w Mercan Caddesi, pięć minut. Ulice kryte przechodzą w otwarte, a stok Mercan to miejsce, gdzie bazar wylewa się w miasto: dzielnica hanów, kamiennych składów-zajazdów, w których przechowywano towary i nocowali kupcy. Spis z 1890 roku naliczył w bazarze dwadzieścia cztery hany; po trzęsieniu ziemi w 1894 roku odbudowany obwód objął tylko dziewięć, reszta została poza murami. Uliczki są tu hurtowe: tragarze, ręczne wózki, bele tkanin, pudła piętrzące się na chodniku. Han, do którego idziesz, jest największy ze wszystkich, to cały kwartał gładkiego kamiennego muru. Wypatruj łukowej bramy, skromnej jak na tak duży budynek; przejście za nią otwiera się na dziedzińce otoczone dwoma kondygnacjami sklepionych arkad.

Dziesięć minut i pierwsze prawdziwe podejście, na trzecie wzgórze. Uzunçarşı Caddesi, Długi Targ, biegnie śladem bizantyjskiej Makros Embolos, długiej kolumnowej ulicy targowej schodzącej do portów Złotego Rogu, i nadal się tu handluje: toczone drewno, naczynia kuchenne, planszówki tavla, odzież nowa i używana. İsmetiye Caddesi zostawia targ za sobą, a hałas cichnie z każdym krokiem, gdy uliczki zwężają się ku dzielnicy meczetu, nazwanej od budowli, do której zmierzasz. Cztery minarety i jedna wielka kopuła wypełniają koniec ulicy; taras za meczetem otwiera widok na cały Złoty Róg.

Teraz w dół, znów Uzunçarşı Caddesi i do Tahtakale, dzielnicy hurtowej wciśniętej między wzgórza a wodę. Handluje się tu od czasów bizantyjskich i nadal, hurtowo: tekstylia, szkło, papiernictwo, przyprawy, wszystko na ręcznych wózkach w uliczkach ledwie dość szerokich. Kronikarz Peçevi zapisał, że pierwsze kawiarnie w mieście otwarto tu, w Tahtakale, około 1555 roku, prowadzone przez dwóch kupców, jednego z Aleppo, drugiego z Damaszku. Hasırcılar Caddesi, przy której jest przystanek, to Targ Plecionkarzy, nazwany od wytwórców mat. Meczetu nie widać z uliczki: szukaj wąskich schodów wznoszących się między sklepami. Prowadzą na podwyższony dziedziniec, bo meczet stoi na tarasie nad targiem.

Idź ulicą Hasırcılar Caddesi kilka minut, aż do jej końca. Na rogu z Tahmis Sokağı stoi kolejka i jest po co: od 1871 roku, gdy Mehmet Efendi przejął po ojcu sklep z ziołami i przyprawami i zaczął palić kawę, ten róg pachnie nią, a sklep nadal sprzedaje w tym samym miejscu. Worki i skrzynie stoją wzdłuż krawężnika, a ręczne wózki Tahtakale ustępują miejsca turystom z aparatami. Bazar Egipski to długa kamienna ściana przed tobą, z rzędem kopuł na dachu, a wysoka łukowa brama w niej to twoje wejście.

Za rogiem targu, dwie minuty, i miasto się otwiera. Eminönü nazwę bierze od emina, osmańskiego celnika; nazwa najpewniej pochodzi od urzędów celnych stojących tu na nabrzeżach, handlowego frontu portu równie starego jak miasto. Sam plac jest młody: powstał w pierwszych latach Republiki, gdy usunięto budki celne na końcu Mostu Galata. Teraz są tu gołębie, sprzedawcy ziaren, syreny promów i ryk ruchu wzdłuż brzegu. Kaskada kopuł i dwa minarety wznoszą się nad placem, a szerokie schody wiodą do bramy dziedzińca meczetu.

Przejdź jezdnię nadbrzeżną ku wodzie i wejdź na sam Most Galata (Galata Köprüsü), dziesięć minut. Eminönü to jeden z wielkich węzłów promowych miasta, a pomosty tętnią: łodzie do Üsküdaru, do Kadıköy, w górę Bosforu; obok kołyszą się łodzie z kanapkami z rybą. Woda to Haliç, estuarium, od arabskiego khaleej; Grecy nazwali ją Złotym Rogiem, może od bogactw, które płynęły przez ten port. Przeciwległy brzeg to Karaköy, port od czasów bizantyjskich, gdy był osobnym miastem. Wiesz, że jesteś na moście, gdy wzdłuż balustrady stoją wędki, pod stopami otwierają się restauracje, a nad drugim brzegiem wznosi się Wieża Galata.

Z mostu do Karaköy i kwadrans stromego podejścia. Bankalar Caddesi była centrum finansowym późnego Imperium Osmańskiego; siedziba Banku Osmańskiego z 1892 roku mieści dziś SALT Galata, a ulica pozostała bankową ulicą Stambułu do lat 90., gdy banki przeniosły się do Levent i Maslak. Schody Camondo, wygięte podwójne schody pomiędzy neobarokiem a secesją, zbudował około 1870 roku bankier Abraham Salomon Camondo. Wyżej podejście wiedzie przez dawną kolonię genueńską, otoczoną murem i fosą do lat 60. XIX wieku; Büyük Hendek Caddesi znaczy wielka fosa. Na górze otwiera się mały plac, który wypełnia okrągła kamienna wieża z stożkowym hełmem. Kończysz wśród kawiarni, blisko Tünelu i Karaköy.