Wszyscy przyjeżdżają do Pizy dla jednej krzywej dzwonnicy i niemal wszyscy wyjeżdżają zaskoczeni całą resztą. Była to niegdyś republika morska, która handlowała z Lewantem i walczyła z Genuą o zachodnie Morze Śródziemne, a bogactwo tamtych lat wciąż stoi w białym marmurze na trawniku Piazza dei Miracoli. Za nią rozciąga się tętniące życiem miasto uniwersyteckie: ulice z podcieniami, pastelowe pałace nad Arno i studenci, którzy od średniowiecza nie pozwalają mu się zestarzeć.
Piza nagradza powolne zwiedzanie z audioprzewodnikiem w uchu. Krzywa Wieża w Pizie to oczywisty pierwszy przystanek: rozpoczęta w 1173 roku i ukończona dwa wieki później, zaczęła się przechylać na bagnistych fundamentach, zanim stanęła trzecia kondygnacja, a jej przewodnik opowiada o inżynierach, którzy w latach 90. ratowali ją przed zawaleniem, i o amerykańskim żołnierzu, który w 1944 roku postanowił jej nie ostrzeliwać. Potem przewodnicy odprowadzają cię od tłumów na ulice, gdzie miasto naprawdę żyje.
Zacznij na Polu Cudów
Piazza del Duomo – Pole Cudów, według określenia zapożyczonego od Gabriele d'Annunzia – to jeden z wielkich zespołów architektonicznych Europy, który staje się bardziej zrozumiały, gdy wiesz, że budowle powstały przed wieżą. Katedra w Pizie została rozpoczęta w 1064 roku z łupów pizańskiego najazdu na Sycylię, konsekrowana w 1118 roku i dała nazwę pizańskiemu stylowi romańskiemu; w środku mozaika Cimabuego w apsydzie i rzeźbiona ambona Giovanniego Pisano wynagradzają powolny obchód. Po drugiej stronie trawnika Baptysterium św. Jana, rozpoczęte w 1154 roku, jest największym baptysterium we Włoszech, słynnym z echa, które opiekunowie wciąż demonstrują zwiedzającym. Każdy obiekt ma własnego przewodnika, więc plac można zwiedzać zabytek po zabytku.
Camposanto i muzea placu
Długi marmurowy mur po północnej stronie trawnika to Cmentarz Monumentalny w Pizie, rozpoczęty w 1278 roku wokół ziemi, którą podobno przywieziono z Golgoty po wyprawach krzyżowych. Jego krużganek mieścił niegdyś najwspanialszy cykl fresków w Toskanii; pocisk zapalający w lipcu 1944 roku stopił na nie ołowiany dach, a Triumf Śmierci Buffalmacca wrócił na ścianę dopiero w 2018 roku po dziesięcioleciach konserwacji. Rysunki przygotowawcze, które odsłoniło bombardowanie, wiszą dziś w Muzeum Sinopii w dawnym średniowiecznym szpitalu naprzeciwko, a Museo dell'Opera del Duomo przechowuje oryginalne rzeźby i przedmioty ze skarbca przeniesione z zabytków pod dach. Razem tłumaczą to, co właśnie widziałeś na zewnątrz.
Piazza dei Cavalieri i miasto uniwersyteckie
Pięć minut spacerem na południe prowadzi na Piazza dei Cavalieri, wytyczony na miejscu rzymskiego forum i przebudowany w latach 60. XVI wieku przez Kosmę I Medyceusza dla jego nowego zakonu krzyżowego, Rycerzy św. Stefana. Palazzo della Carovana Giorgia Vasariego, z fasadą pokrytą sgraffito, było siedzibą rycerzy, a dziś mieści Scuola Normale Superiore, założoną za Napoleona i wciąż najbardziej elitarną uczelnię Włoch. Sąsiedni Palazzo dell'Orologio - Torre della Muda o della Fame kryje wieżę, w której w 1289 roku zagłodzono na śmierć hrabiego Ugolina della Gherardesca wraz z synami – epizod, który Dante umieścił w najniższym kręgu Piekła.
Z Borgo Stretto na Lungarni
Borgo Stretto to średniowieczny kręgosłup starego miasta: wąska ulica z podcieniami, kawiarniami i księgarniami, która schodzi do rzeki przy Piazza Garibaldi. Przejdź Ponte di Mezzo, a łukowate bulwary, Lungarni, otworzą się na obu brzegach – najlepszy wieczorny spacer w Pizie i sceneria Luminary 16 czerwca, gdy dziesiątki tysięcy świec obrysowują każde okno i gzyms w święto San Ranieri. Na południowym brzegu maleńki gotycki kościół Santa Maria della Spina, koronka z pinakli zbudowana, by przechować cierń z korony Chrystusa, stoi niemal na wodzie, kilka domów od szafirowej fasady Palazzo Blu, którego wystawy sprowadzają wielkie nazwiska do miasta znanego raczej ze średniowiecza.
Rzymskie statki, Keith Haring i inne opowieści miasta
Port Pizy zamulił się wieki temu, ale w 1998 roku odsłoniły go prace kolejowe: Muzeum Starożytnych Statków w Pizie, w dawnym arsenale Medyceuszy, pokazuje nienaruszone rzymskie jednostki od III wieku p.n.e. do VII wieku n.e. wraz z ładunkiem. Niedaleko dworca Tuttomondo (Keith Haring) Keitha Haringa pokrywa 180 metrów kwadratowych tylnej ściany kościoła Sant'Antonio Abate trzydziestoma splecionymi postaciami – namalowany w 1989 roku, był jego ostatnim dziełem publicznym, zrodzonym z przypadkowego spotkania z pizańskim studentem w Nowym Jorku. A Muzeum Narodowe San Matteo, w benedyktyńskim klasztorze nad rzeką, przechowuje malowane krzyże i rzeźby Pisanów, które pokazują, jak wiele toskańskiej sztuki zaczęło się tutaj, zanim zasługi przypisała sobie Florencja.
Jak dojechać i co za murami
Piza to łatwa jednodniowa wycieczka z Florencji – pociągi regionalne jadą na Pisa Centrale około godziny – ale zasługuje na nocleg, gdy wycieczki odjeżdżają, a Lungarni wypełniają się studentami. Centrum jest płaskie i zwarte; wszystko powyżej mieści się w dwudziestu minutach marszu, a przewodniki są pomyślane tak, by słuchać ich w drodze między kolejnymi miejscami. Rowerem lub ścieżką rowerową Trammino możesz podążyć wzdłuż Arno do morza w Marina di Pisa albo wjechać do Parco Naturale Migliarino San Rossore Massaciuccoli, dawnej posiadłości królewskiej z lasami sosnowymi i wydmami między miastem a wybrzeżem.